II wojna światowa z perspektywy naszych wschodnich sąsiadów,
nie tylko wyglądała inaczej, ale przed wszystkim znaczyła zupełnie coś innego. O
ile Polska została zaatakowana z wielu stron, a jej głównymi agresorami była III
Rzesza i ZSRR, o tyle na wschód i południe takie kraje jak, Finlandia, Litwa,
Łotwa, Estonia, Słowacja i Rumunia zostały zaatakowane przez Związek Radziecki.
Z ich perspektywy to Niemcy byli wyzwolicielami i sojusznikami. I trudno się
dziwić, gdyż Stalin zakładał nie tylko podbicie bliskiej zagranicy, zaś jego
plany rozprzestrzenienia się komunizmu kończyły się na Oceanie Atlantyckim.
Erna to kryptonim niemiecko-fińskiej operacji wojskowej prowadzonej przez
estońskich ochotników w lipcu i sierpniu 1940 r. na terytorium Estonii. Wkrótce
po zakończeniu wojny zimowej 1940 r. fiński wywiad wojskowy podjął współpracę z
pewną liczbą Estończyków, którzy przebywali na terytorium Finlandii. Po
przeszkoleniu część spośród nich zostało przerzuconych do zajętej przez ZSRR
Estonii, gdzie co najmniej 5 zostało zabitych bądź złapanych. Zimą 1940/1941
fiński wywiad wojskowy i kilku b. estońskich oficerów kontynuowali rekrutację
młodych Estończyków w celu prowadzenia tajnych misji na tyłach Armii Czerwonej.
Zostali oni przeszkoleni jako operatorzy radiowi, a także w obsłudze materiałów
wybuchowych. Sprawą zainteresował się także niemiecki wywiad wojskowy Abwehra,
który 10 kwietnia 1941 r. utworzył w Finlandii wywiadowczą Organizację Wojenną
Finlandia (Kriegsorganisation Finnland) na czele z komandorem ppor. Cellariusem.
Na półwyspie Soho założono obóz szkoleniowy dla Estończyków jako cudzoziemskich
ochotników Wehrmachtu. Po najeździe Niemców na ZSRR 22 czerwca 1941 r. i
przyłączeniu się do wojny Finlandii, Niemcy i Finowie zwerbowali dodatkowo ok.
50 Estończyków, część z nich z fińskiej armii, którzy dołączyli do
wcześniejszych ochotników. Grupa ta w liczbie ok. 80 ludzi przeszła
dywersyjno-wywiadowcze przeszkolenie w obozie na płw. Soho. Na ich czele stał b.
estoński oficer i ostatni attache wojskowy Estonii we Francji, płk Henn-Ants
Kurg. Niemcy nadali operacji kryptonim Erna; nazwa ta była też potocznym
określeniem dla całego oddziału.
Erna I
20 lipca 1941 r. grupa 37 lub 38 Estończyków (pod kryptonimem Erna I) pod
dowództwem płk. Henna-Antsa Kurga została kutrami rybackimi przerzucona do
wybrzeży Estonii. Ze względu na aktywność sowieckich okrętów wojskowych tylko
części kutrów udało się desantować koło miejscowości Salmiste. Pozostałe
powróciły do Finlandii. 28 lipca Niemcy zrzucili na terytorium Estonii kolejną
grupę 17 Estończyków, głównie operatorów radiowych, dowodzoną przez niemieckiego
oficera por. Reinhardta. Byli to ci Estończycy, którym nie udało się desantować
wraz z pierwszą grupą. Wszyscy Estończycy działali do 6 sierpnia (2 tygodnie) na
obszarze na północ od Weissenstein. Oprócz działalności dywersyjnej
zorganizowali także kilkusetosobowy oddział partyzancki, złożony z tzw. leśnych
braci i nieuzbrojonych cywilów, który prowadził mały sabotaż oraz wywoływał
panikę i dezercje z oddziałów sowieckich na zapleczu frontu. Estończycy przez
cały czas utrzymywali łączność radiową z nacierającą na tym kierunku niemiecką
18. Armią. 6 sierpnia dołączyli koło Tallinna wraz z częścią partyzantów do
niemieckiego 311. pułku piechoty. Po wyzwoleniu Tallinna i przyłączeniu się
kolejnych ochotników estońskich sformowano z nich oddział w sile batalionu (w
składzie trzech kompanii) dołączony do niemieckiej 217. Dywizji Piechoty.
Erna II
Krótko po wyzwoleniu Tallinna część Estończyków z grupy Erna I powróciło do
Finlandii. Niemcy wykorzystali ich jako kadrę dla nowo formowanego batalionu
piechoty (w składzie trzech kompanii). Jego liczebność wynosiła ok. 400
żołnierzy. Na jego czele stanął płk Henn-Ants Kurg, a po jego zranieniu 10
października – inny były oficer estoński, mjr Raimond Hindpere. Jednostka
została użyta przez dowództwo niemieckie m.in. do zajęcia estońskich wysp na
Bałtyku. Na wyspie Ozylia (est. Saaremaa) część batalionu wraz z niemiecką
kompanią pułku Brandenburg lądowała na szybowcach w celu całkowitego zaskoczenia
sowieckich załóg umocnień. Po wyzwoleniu wysp oddział skierowano do Tallinna,
gdzie 29 września został oficjalnie rozwiązany. Wielu jego członków przeszło
następnie do estońskich jednostek policyjnych tworzonych przez Niemców. 26 lipca
1941 r. 30 Estończyków (Erna III) pod dowództwem płk. Ernsta-Friericha
Leithammela przerzucono samolotami w rejon miejscowości Rapla. W krótkim czasie
zorganizowali oni 180-osobowy oddział partyzancki, który 14 sierpnia połączył
się z nacierającymi wojskami niemieckimi. 9 sierpnia grupa licząca 1
niemieckiego oficera i 5 Estończyków (Erna IV) wylądowała koło Tudu. Rozpoznali
oni sowiecki oddział wojskowy w sile ok. 3 tys. żołnierzy i 85 czołgów, który
zagrażał niemieckiej flance. Dzięki ich działalności Niemcy odpowiednio
przegrupowali swoje wojska. Inny oddział złożony z 20 Estończyków (Erna V)
prowadził działalność wywiadowczą w rejonie Loksy. Dzięki pomocy miejscowej
ludności udało im się zająć miejscowości Juminda i Pärispäa oraz sformować w
nich oddziały samoobrony. W nocy z 29 na 30 sierpnia Niemcy przerzucili grupę 55
Estończyków (Erna VI) na wyspy Pedassari, Ripsi, Rammu, Äksi i Prangli w Zatoce
Kolga w celu prowadzenia obserwacji sowieckiego transportu morskiego. Udało im
się opanować statek transportowy i uwolnić przewożonych nim ok. 3 tys.
estońskich więźniów. W ramach operacji Erna przerzucano również na terytorium
Estonii małe grupki lub pojedynczych wywiadowców, którzy prowadzili rozpoznanie
przeciwnika oraz działania dywersyjno-wywiadowcze. Estońscy ochotnicy, którzy
byli przerzucani do Estonii w ramach operacji Erna, byli umundurowani w fińskie
mundury wojskowe i służyli jako członkowie fińskiej armii, chociaż pod
niemieckim zwierzchnictwem operacyjnym. To podporządkowanie Niemcom wynikało
jedynie z praktycznych względów. Fakt ten stanowił dla Estończyków w późniejszym
okresie bardzo ważne znaczenie.
8 lutego 1944 r. w ramach fińskiej armii, marszałek polowy
Carl Gustaf Mannerheim rozkazał sformowanie ochotniczego pułku złożonego z
Estończyków. Jednym z jego głównych inicjatorów był kpt. K. Talpak. Jednostka
została nazwana 200 Pułkiem Piechoty. Jego dowódcą został fiński oficer ppłk
Eino Kuusela. W maju liczył on ok. 1,4 tys. żołnierzy, w tym 361 Finów.
Żołnierze Pułku byli nazywani przez rodaków "fińskimi chłopcami" (po fińsku:
Suomen-pojat, po estońsku: Soomepoisid). Składał się on z dwóch 4-kompanijnych
batalionów piechoty, kompanii moździerzy, przeciwpancernej i łączności. Jednym z
batalionów był b. 3 batalion fińskiego 47 pp. Początkowo wszyscy dowódcy
pododdziałów (oprócz kompanii ppanc.) byli Finami, ale później zastąpili ich
Estończycy. Na pocz. czerwca 200 pp został wysłany na front z przydziałem do
fińskiej 10 Dywizji Piechoty. Wziął udział w walkach obronnych z Armią Czerwoną
w rejonie Zatoki Viipuri na Przesmyku Karelskim. Powstrzymał atak 10-12
sowieckich czołgów w okolicy miejscowości Raivola. Utrzymał się na swoich
pozycjach do czasu otrzymania rozkazu do odwrotu do Sahakylä, a następnie
Vammeljärvi. Jego straty wyniosły 14 zabitych, 37 rannych i 58 zaginionych. 12
czerwca przydzielono go do fińskiej 2 Dywizji Piechoty i trafił w rejon Ahijärvi.
16 czerwca Sowieci przerwali okoliczne linie obronne, ale Estończycy utrzymali
się na swoich pozycjach jeszcze przez kolejne 2 dni. Stracili tym razem 12
zabitych, 52 rannych i 7 zaginionych. Następnie przeniesiono ich do obrony
wybrzeża Zatoki Wyborskiej. Na pocz. lipca 200 pp został przydzielony do
niemieckiej 122 Dywizji Piechoty "Greif", odpierając kilka ataków sowieckich. 17
lipca dostał przydział do fińskiej 15 Dywizji Piechoty, broniąc linii rzeki
Vuoksi.
Na początku sierpnia 1944 r. front zbliżył się do granic Estonii. Jednocześnie
wojna w Finlandii dochodziła końca. W tej sytuacji 200 Pułk Piechoty został
wycofany z frontu i przesunięty na południe nad Zatokę Fińską. Po rezygnacji
fińskiego rządu premiera Risto Ryti 1 sierpnia, następnego dnia Aleksander Warma,
estoński ambasador w Finlandii zapowiedział powrót żołnierzy Pułku do ojczyzny.
Jednocześnie do fińskich władz został wysłany list z prośbą powrotu Estończyków
do kraju w pełnym wyposażeniu podpisany przez "wszystkie narodowe organizacje
Estonii". Finowie przystali na to. Natomiast Niemcy ogłosili amnestię dla
powracających Estończyków. Ostatecznie na powrót zdecydowało się 90% żołnierzy
JK 200. Natychmiast po przybyciu do kraju 19 sierpnia w liczbie ponad 1,7 tys.
osób zostali skierowani na krótkie przeszkolenie, otrzymując mundury Waffen-SS,
po czym przeniesiono ich na linię frontu. 1 batalion trafił nad rzekę Emajőgi,
gdzie 26 sierpnia przekształcono go w 3 batalion 46 Pułku Grenadierów SS w 20
Dywizji Grenadierów SS. 2 batalion skierowano do obozu ćwiczebnego w Kehra,
gdzie stacjonował batalion rezerwowy 20 DGren. SS. Pozostałych ok. 600
Estończyków rozdzielono pomiędzy różne pododdziały 20 DGren. SS. Natomiast 114
estońskich oficerów przydzielono do rezerwowego pułku 20 DGren. SS,
stacjonującego w Klooga. Część z nich, zwłaszcza z artylerii ppanc., trafiła
później do 11 Ochotniczej Dywizji Grenadierów Pancernych SS "Nordland" i 4
Ochotniczej Brygady Grenadierów SS "Nederland", walczących pod Narwą.