BGM-109 Tomahawk amerykański taktyczny pocisk manewrujący, w zależności od wersji - wystrzeliwany z okrętów nawodnych i podwodnych, a w przeszłości także wyrzutni lądowych. Poddźwiękowy pocisk manewrujący dalekiego zasięgu Tomahawk może atakować cele naziemne (Tomahawk Land Attack Missile - TLAM) oraz nawodne (Tomahawk Anti-Ship Missile - TASM). TLAM może być uzbrojony zarówno w głowicę nuklearną (TLAM-N), jak i w konwencjonalne: burzącą (TLAM-C) i zawierającą ładunek kasetowy (TLAM-D).
Gdy Tomahawk zostanie odpalony, uruchamia się niewielkich rozmiarów rakietowy silnik startowy napędzany paliwem stałym, który po starcie rozpędza pocisk do odpowiedniej prędkości, zanim uruchomiony zostanie marszowy silnik turbowentylatorowy. Tomahawk jest trudno wykrywalny, gdyż pozostawia małe odbicie radarowe, w związku z tym nie wykrywają go radary, a ponadto silnik nie emituje dużo ciepła, więc wykrycie go przez czujniki podczerwieni jest bardzo utrudnione.
Pocisk jest sterowany dzięki odbiornikowi GPS, unowocześnionego systemu DSMACN i układ kontroli TOA. Wersja Tomahawka przeznaczona do ostrzeliwania celów naziemnych wyposażona jest w system nawigacji bezwładnościowej oraz system TERCOM (korzysta on z trójwymiarowej mapy terenu i za jej pomocą ustala aktualne położenie pocisku zmieniając kurs w razie ewentualnych zboczeń z trasy).

Historia rozwoju
W 1972 r. rozpoczęto w USA prace studyjne nad manewrującym pociskiem skrzydlatym, przygotowanym do wystrzeliwania z pokładów okrętów. Program SLCM (Sea Lauched Cruice Missile). Wszczęty został na zlecenie Marynarki Stanów Zjednoczonych. W marcu 1976 r. kontrakt na ostateczny projekt pocisku, a równocześnie zlecenie na opracowanie wersji taktycznej i strategicznej otrzymał koncern General Dynamics. Nowej broni nadano de sygnaturę BGM-109 i nazwę "Tomahawk".
Senat USA nie ratyfikował protokołu SALT II, który zakazywał stosowania pocisków manewrujących o zasięgu powyżej 600 km (324 Mn), więc obowiązujący protokół SALT I stracił swoją ważność 31 grudnia 1981 r. Już w styczniu następnego roku rozpoczęto wprowadzanie pierwszej wersji Tomahawka na wyposażenie US Navy, jako pierwszy, lotniczy BGM-109C.
BGM-109 C o zasięgu 1126 km (608 Mm) przeznaczony był do niszczenia celów lądowych (TLAM), cel raził głowicą burzącą (TLAM-C) lub penetrującą (TLAM-D). Pół roku później na uzbrojenie przyjęto BGM-109B. Ta wersja dysponowała zasięgiem 400 km (215 Mm) i przeznaczona była do atakowania celów nawodnych (TASM). Charakteryzowała się większą głowicą bojową oraz rozbudowanym układ naprowadzania, co przełożyło się na większą masę pocisku. W połowie 1984 r. wprowadzono do służby trzecią już wersję, BGM-109A o zasięgu 2200 km (1188 Mm). Ta wersja wyposażona została w głowicę jądrową (TLAM-N). Jej zasięg zwiększono później do ponad 3 tyś kilometrów (1620 Mm). Ostatnim z wprowadzonych jest BGM-109D, do atakowania celów lądowych z głowicą kasetową zawierającą 166 szt. podpocisków o różnym przeznaczeniu. Początkowo do naprowadzania stosowano system TERCOM (TERrain COntour Matching), który porównywał cyfrową mapę wprowadzoną przed lotem do jego pamięci, z rzeczywistym obrazem terenu, nad którym przelatywał (otrzymywanym przez pokładowy radiolokator). Późniejsze wersje wyposażono w GPS i unowocześniony system naprowadzania DSMAC. Wersja Tomahawka odpalana spod wody startuje z konwencjonalnej wyrzutni torpedowej 533 mm, a więc może być użyta każdego okrętu podwodnego.
W roku 1991 prezydent USA George H. W. Bush nakazał wycofania wielu rodzajów broni nuklearnej z czynnej służby wojskowej. W wyniku tego US Army zostało pozbawione całej taktycznej broni jądrowej. Rok po tym wydarzeniu ze służby zostały zwolnione UGM-109A TLAM-N Tomahawk i na uzbrojeniu pozostały tylko nowsze wersje tego pocisku (TLAM-C/D).
Pocisk TLAM bardzo często używano do ostrzeliwania wielu różnych celów. Według danych US Navy, na 297 planowanych odpaleń pocisku 290 wystrzelono, a 242 z nich trafiły w wyznaczony cel.



Zastosowanie bojowe
Operacja "Deset Storm" przeciwko wojskom irackim o wyzwolenie Kuwejtu w 1991r. W czasie wojny z Irakiem użyto 297 rakiet wersjach C i D. 9 nie wystartowało, a 6 po opuszczeniu wyrzutni wpadło do wody. Początkowo twierdzono że od 15 do 20% Tomahawków nie osiągnęło swoich celów, potem niektóre źródła podwyższyły tę wartość nawet dwukrotnie. Odpaleń dokonano z 11 krążowników, 5 niszczycieli i 2 okrętów podwodnych. Pociski powszechnie stosowano również podczas operacji w Jugosławii w 1999 r., ostatniej interwencji w Afganistanie i operacji „Iracka Wolność” w 2003 r.

Modernizacje
Po tak niepomyślnej efektywności rakiet w Zatoce Perskiej rozpoczęto wiosną 1993 r. program TBIP (Tomahawk Baseline Improvement Program). Efektem tych prac było narodzenie się trzeciej generacji, Block III. Elementy systemu TERCOM zostały zastąpione odbiornikami nawigacji satelitarnej NAVSTAR. W 1994 r. firma Hughes (dwa lata później przejęta przez koncern Raytheon) rozpoczęła badania nad wersją Block IV. Planowano w tedy, iż do wariantu Block IV zostanie doprowadzonych ok. 1300 BGM-109 starszych wersji (druga etap TBIP). Zakres zmian wobec Block III obejmował zastosowanie ulepszonego systemu NAVSTAR, instalację samonaprowadzającego systemu telewizyjnego, zmniejszenie rozmiarów pocisku i zastosowania nowej głowicy bojowej ATAR do niszczenia celów silnie umocnionych. Tuż przed celem głowica odłączała się od nosiciela, atakując z prędkością 650 m/s, co zwiększało jej zdolności penetracji. Tak dużą prędkość własna głowicy osiągnięto dzięki własnemu napędowi rakietowemu. W wyniku przebudowy miał powstać uniwersalny pocisk TMMM (Tomahawk Multi Mode Missile), stanowiący połączenie wersji do zwalczania okrętów TASM (Tomahawk Anti Ship Missile) i atakowania obiektów lądowych TLAM (Tomahawk Land Attack Missile). Po wejściu do służby TMMM miał być oznaczony BGM-109E, przy czym kod ten nadano po raz drugi, po niezrealizowanej wersji z drugiej połowy lat 80. Szybko rosnące koszty prac nad głowicą oraz przewidywana wysoka cena doprowadziły w 1996 r. do wstrzymania programu.

W tym samym czasie firma Raytheon pracowała nad inną wersją pocisku, zwaną Tactical Tomahawk. Założeniem było opracowanie pocisku, którego produkcja będzie stosunkowo tania, umożliwiająca podjęcie produkcji na szerszą skalę. Taktyka użycia nowej broni była ściśle oparta na doświadczeniach z dotychczasowego użycia Tomahawków. W US Navy dokonano analizy doświadczeń bojowych z zastosowania Tomahawk i uznano że głównym problemem jest zbyt mała elastyczność użycia pocisku. Dane o celu musiały być znane praktycznie na co najmniej godzinę przed atakiem. Lot zajmował około dwóch godzin, co dawało trzygodzinny okres pomiędzy wykryciem, a zaatakowaniem celu. Założono, że na przyszłym, sieciocentrycznym polu walki to zbyt durzy okres. Po wystrzeleniu Tomahawka, nie dało się przeprowadzać zmian trasy jego loty, lub dokonać zmiany atakowanego celu. Nowy Tomahawk miał być zdolny do atakowania celów mobilnych, oraz w razie odwołania ataku przejść do strefy dyżurowania, w której czekałby na dalsze instrukcje. Aby sprostać tym założeniom Raytheon zaopatrzył swój nowy pocisk w dwustronne satelitarne łącze przesyłania danych, nowy komputer pokładowy zdolny przechowywać dane o 15 celach i kilkunastu różnych wariantach trasy lotu.

Przy pomocy łącza satelitarnego można korygować położenie celu przez zewnętrzne środki rozpoznania takie jak np. samolot rozpoznawcze E-8 Joint Star, Global Hawk etc. Pocisk można wystrzelić bez dokładnych informacji nt. położenia celu, w takiej sytuacji Tomahawk będzie czekał na informacje w strefie dyżurowania. Eliminuje to największa wadę pocisku, czyli konieczność posiadania informacji na 3 h przed atakiem. Nowy, bardziej niezawodny układ naprowadzania stał się bardziej odporny różne zakłócenia . Układ DSMAC otrzymał nowe oprogramowanie, które pozwała wprowadzić zdjęcie atakowanego celu (także okrętu na morzu) w celu porównania go do atakowanego obiektu. W razie pojawienia się ewidentnych różnić, Tomahawk przerywa atak i odchodzi do swojej strefy dyżurowania. By w jeszcze większym stopniu zmniejszyć koszty zastosowano uproszczony napęd w postaci silnika F415-WR-400 o ciągu 3,2 kN. Zasięg pocisku z głowicą burzącą (BGM-109 E z głowicą WDU-36/B) wynosi 1600 km, a w wersji z głowicą penetrującą (BGM-109H z głowicą WDU-43/B) 1200 km. Do końca 2009 r. ma być wyprodukowanych 2200 Tomahawków. Cena jednostkowa Tomahawka Block IV szacowana jest na ok. 725 000 USD.



Dane taktyczne- techniczne:
rodzaj: pocisk kierowany klasy Cruise
produkcja: Hughes Missile Systems
napęd: silnik odrzutowy F107-WR-402
długość: 5,56 m (z silnikiem startowym 6,25 m)
średnica: 51,81 cm
masa: 1292,5 kg(z silnikiem startowym 1440 kg)
zasięg: 1104 km
prędkość vmax: 880 km/h
sterowanie: bezwładnościowe i TERCOM
głowice bojowe: burząca WDU-36, jądrowa W-80
nakład produkcji: ponad 4200 pocisków wszystkich wersji