Tu-95 (na Zachodzie określany jako Bear - niedźwiedź) to samolot unikalny wykonał pierwszy lot w 1952 r. i po 50 latach jest nadal podstawowym samolotem rosyjskiego lotnictwa strategicznego, podobnie zresztą jak jego amerykański "rówieśnik" Boeing B-52. Niezwykła jest nie tylko jego długowieczność, ale i konstrukcja - jest jedynym w świecie ciężkim bombowcem, w którym połączono skośne skrzydło z potężnymi silnikami turbośmigłowymi.

Bezpośrednio po wojnie ZSRR nadrabiał opóźnienie w dziedzinie samolotów strategicznych kopiując amerykańską superfortecę B-29 (jako Tu-4). Już kilka lat później, pierwsze walki powietrzne samolotów odrzutowych w Korei zmusiły do zrewidowania koncepcji samolotu strategicznego i zwrócenia większej uwagi na jego prędkość. Zadanie zbudowania bombowca strategicznego o zasięgu 14-15 tysięcy kilometrów i prędkości 900-950 km/h otrzymał 24 marca 1951 r. Władimir Miasiszczew i przystąpił do projektowania bombowca M-4. Widząc działania konkurencji, Andriej Tupolew zaczął samodzielnie pracować nad bombowcem strategicznym, a 11 lipca 1951 r. otrzymał formalne zamówienie na konkurencyjny dla M-4 bombowiec 95 (inaczej izdielije W).
Decydujący o charakterze samolotu był wybór silników. Siły powietrzne nastawały na silniki odrzutowe, tą drogą poszedł Miasiszczew. Tupolew znalazł wyjście w silnikach turbośmigłowych, projektowanych w tym czasie w Kujbyszewie (obecnie Samara) w biurze konstrukcyjnym OKB-276 Nikołaja Kuzniecowa. 12 listopada 1952 r. pierwszy lot wykonał prototyp 95/1 pilotowany przez Aleksieja Pierieleta, napędzany przez tymczasowe silniki 2TW2 (11 maja 1953 r. samolot ten rozbił się, cała załoga poniosła śmierć). Dopiero po ponad dwóch latach, 161utego 1955 r. wystartował pilotowany przez Michaiła A. Niuchtikowa prototyp docelowej wersji z czterema potężnymi silnikami turbośmigłowymi NK-12 (każdy po 8832 kW/ 12000 KM). W październiku 1955 r. zakład nr 18 w Kujbyszewie opuściły pierwsze dwa seryjne samoloty Tu-95.
W czasie prób samolot Tu-95 z silnikami NK-12 spełnił wymaganie dotyczące zasięgu (osiągnął 15040 km), nie spełnił natomiast wymagań dotyczących prędkości - uzyskał tylko 882 km/h. Dlatego forsowano dalej moc silników NK-12 doprowadzając ją do 11 186 kW/15 000 KM. Z takimi silnikami powstał samolot Tu-95M (izdielije WM), który w czasie prób we wrześniu i październiku 1957 r. osiągnął prędkość 905 km/h, zasięg 16750 km (bez ładunku bombowego, z 5000 kg bomb - 13200 km) oraz pułap 12 150 m i w sierpniu 1957 r. został oficjalnie przyjęty do uzbrojenia WWS. Samoloty Tu-95 i Tu-95M, oznaczane w kodzie NATO Bear-A, były klasycznymi bombowcami przenoszącymi do 15000 kg bomb.



Jednak pod koniec lat 50., gdy zaczęła się era kierowanych pocisków przeciwlotniczych, coraz trudniej było dolecieć bezpośrednio nad cel. Dlatego 9 września 1960 r., po kilku latach prób, do uzbrojenia przyjęto samolot Tu-95K (izdielije WK, ozn. zach. Bear-B) przenoszący pod kadłubem ciężki pocisk powietrze-ziemia Ch-20 konstrukcji Artioma Mikojana. 12-tonowy Ch-20 przenosił ważącą 2300 kg głowicę jądrową na odległość 650 km lecąc z prędkością bliską Ma 2. Nosiciel rakiet Tu-95K różnił się od Tu-95 potężnym radarem JaD zainstalowanym w nosie kadłuba, który we wcześniejszych wersjach był oszklony. W 1958 r. nosiciel rakiet Tu-95K zastąpił na taśmie produkcyjnej produkowanego dotąd w Kujbyszewie Tu-95M. W 1961 r. ruszyła produkcja jego odmiany Tu-95KD z instalacją do uzupełniania paliwa w powietrzu. Po paru latach Tu-95K zmodernizowano do postaci Tu-95KM (izdielije WKM, ozn. zach. Bear-C) z ulepszoną rakietą Ch-20M i dodanym wyposażeniem do prowadzenia rozpoznania elektronicznego i fotograficznego. Od tego czasu Tu-95K i jego odmiany stały się podstawowymi radzieckimi samolotami strategicznymi, zaś sporą część starszych Tu-95 i Tu-95M - bez uzbrojenia rakietowego - konwertowano w wersje szkolne Tu-95U lub rozpoznawcze Tu-95MR (ozn. zach. Bear-E).
Produkcję Tu-95 rozpoczął w październiku 1955 r. zakład nr 18 w Kujbyszewie. Od 1955 do 1965 r. wyprodukowano tam 49 bombowców (30 Tu-95 i 19 Tu-95M) i 71 nosicieli pocisków kierowanych (48 Tu-95K i 23 Tu-95KM). W służbie było także kilka innych wariantów,ale były one wyłącznie przeróbkami wymienionych: Tu-95A i Tu-95MA zostały zaadaptowane do zrzucania bomb jądrowych, Tu-95KD (samolot K), rozpoznawczy Tu-95MR oraz szkolne Tu-95U i KU.
Produkcja podstawowych wersji Tu-95 skończyła się w 1965 r. (pomijam przy tym wersje specjalnego przeznaczenia, jak morskie samoloty rozpoznawcze Tu-95RC oraz samoloty zwalczania okrętów podwodnych Tu-142).

Historia Tu-95 to historia jego uzbrojenia - sam płatowiec przez wiele lat pozostawał niezmieniony. Początek lat 70. przyniósł w tej kwestii rewolucyjne zmiany. Ciężka, podwieszana pod kadłubem rakieta Ch-20, będąca uzbrojeniem Tu-95K (lub Ch-20M w Tu-95KM) już po kilku latach okazała się przestarzała: leciała do celu zbyt wolno, aby uniknąć zestrzelenia przez obronę przeciwlotniczą, a jej układ naprowadzania wymagał podświetlania przez samolot, który tym samym musiał niebezpiecznie zbliżyć się do celu. Pocisk Ch-20M miał masę 12000 kg i przenosił 3 MT głowicę jądrową na odległość 450-650 km lecąc z prędkością 2120 km/h. „Proste” Tu-95 i Tu-95M były jeszcze mniej użyteczne - nie miały uzbrojenia rakietowego i musiały dolecieć bezpośrednio nad cel, żeby zrzucić swoje bomby. Postanowiono więc przenieść na Tu-95, przyjęte właśnie do uzbrojenia, znacznie nowocześniejsze systemy rakietowe z samolotów Tu-22M i Tu-16. Według uchwały rządowej z 13 lutego 1973 r. modernizację zaplanowano według dwóch różnych schematów. 50 najnowszych Tu-95KM (produkowane seryjnie w latach 1961-1965) i Tu-95K (produkcji 1958-1962) postanowiono uzbroić w najnowocześniejszy i najbardziej efektywny system rakietowy K-22 z pociskami Ch-22, opracowany dla samolotu Tu-22M. Dla 33 starszych Tu-95 i Tu-95M przewidziano nie tak potężny, ale tańszy system rakietowy K-26 z pociskami KSR-5 z bombowca Tu-16K-26.
Kompleks lotniczo-rakietowy (Rosjanie kochają słowo „kompleks”) K-95-26 składać się miał z samolotu Tu-95M-5 (izdielije WM-5), dwóch pocisków KSR-5 i systemu przygotowania i odpalania rakiet Wołga. Pocisk KSR-5 powstał w biurze konstrukcyjnym OKB-2-155 (dzisiaj jest to Raduga) w Dubnie pod Moskwą i był produkowana seryjnie od 1966 r. Jest to uproszczona wersja pocisku Ch-22 (o którym dalej), przeznaczona specjalnie dla modernizacji samolotów Tu-16. KSR-5 (izdielije D-5) ma aktywną radiolokacyjną głowicę naprowadzania i przeznaczona jest do zwalczania celów kontrastowo wyróżniających się z tła (okręty, mosty, elektrownie); wskazanie celu następuje przez stację radiolokacyjną Rubin-1K. Rakieta waży 3900 kg, w czym głowica bojowa stanowi 700 kg; długość rakiety 10,52 m, średnica 0,90 m, rozpiętość 2,61 m. KSR-5 leci do celu z prędkością do 3200 km/h i ma zasięg do 240 km.

Pociski podwieszono na Tu-95M-5 na dwóch belkach pod przykadłubową częścią skrzydeł; komora bombowa w kadłubie pozostawała wolna dla innego uzbrojenia. Zainstalowano także radar Rubin-1KW, taki sam jak na Tu-16K-26. Prototypem Tu-95M-5 stał się samolot o numerze seryjnym 601 z 409. TBAP w Uzinie. Modernizacja trwała bardzo długo - samolot przyleciał do zakładu w Kujbyszewie w styczniu 1973 r., a przeróbki zakończono i samolot oblatano dopiero w październiku 1976 r. Po wykonaniu 32 lotów, 21 maja 1977 r. wszystkie prace nad Tu-95M-5 przerwano. Prace nad Tu-95M-5 ślimaczyły się, gdyż od razu było jasne, że bardziej perspektywiczny jest drugi wariant modyfikacji: modernizacja samolotów Tu-95K/KM w Tu-95K-22. Ponadto, latem 1976 r. zaczął się w historii rosyjskiego lotnictwa strategicznego nowy etap związany z rakietą samosterującą Ch-55.
Po rozpadzie ZSRR większość samolotów Tu-95MS pozostała poza granicami Rosji. Kazachstan "odziedziczył' 40 bombowców w Semipałatynsku, zaś Ukraina - 25 bombowców w Uzinie. Rosjanie dość szybko porozumieli się z Kazachstanem i wszystkie kazachskie samoloty przeleciały do bazy Ukrainka (ostatnie 4 bombowce odleciały do Rosji 191utego 1994 r.) W zamian Kazachstan otrzymał samoloty taktyczne. Porozumienie z Ukrainą okazało się znacznie trudniejsze do osiągnięcia. Po kilku latach negocjacji, dotyczących w pierwszym rzędzie Tu-160 ze 184. TBAP w Priłukach, w listopadzie-grudniu 1999 r. Ukraina odsprzedała Rosji jedynie trzy Tu-95MS, pozostałe samoloty zostały skasowane. W 1998 r. samoloty z Mozdoku, który znalazł się niebezpiecznie blisko ogniska zapalnego w Czeczenii, zostały przeniesione do Engelsa.

Obecnie (oficjalne dane na lipiec 2001 r.) Rosja ma 63 samoloty Tu-95MS z 504 rakietami Ch-55, a także dwa samoloty Tu-95 starszych wersji. Są one podzielone między trzy pułki: 184. TBAP w Engelsie oraz 1223. i 1226. TBAP w Ukraince na Dalekim Wschodzie Rosji. Około 60% samolotów to Tu-95MS16 najnowszej wersji z systemem Sprut, pozostałe to samoloty pierwszych serii z systemem Osina. Począwszy od 1999 r. bombowce Tu-95 otrzymują jako imiona własne nazwy miast: Saratowa, Smoleńska, Kaługi, Błagowieszczeńska i Riazania.
Tu-95 - jak zresztą całe rosyjskie lotnictwo wojskowe - latają obecnie bardzo rzadko. Średni nalot pilota w 37. Armii Lotniczej (lotnictwo strategiczne) wyniósł w 2001 roku zaledwie 20 godzin (w 2000 r. - 10 godzin)! Tym niemniej, rosyjskie samoloty strategiczne po raz pierwszy od kilku lat zaczęły zapuszczać się w dalekie trasy W czerwcu 1999 r. w czasie ćwiczeń Zapad-99 para bombowców Tu-95MS wykonała piętnastogodzinny przelot z Engelsa w rejon Islandii W drodze powrotnej jeden z samolotów odpalił rakietę Ch-55 na poligonie w rejonie Morza Kaspijskiego. We wrześniu 1999 r. na Dalekim Wschodzie Rosji dwie pary Tu-95MS startując z baz Anadyr i Tiksi na Czukotce zbliżyły się do brzegów Kanady. Podobnie w listopadzie i grudniu 2000 r., dwa Tu-95MS czasowo przebazowały się na lotnisko Anadyr, trzy do Tiksi i dwa do Workuty. Na rok 2001 Rosjanie planowali kolejne długodystansowe misje, w tym przelot do bazy Cam Ranh w Wietnamie, ale go nie wykonali.



Bombowce Tu-95 służące dzisiaj należą do wersji Tu-95MS6 (Bear H6, 32 egzemplarze) i Tu-95MS16 (Bear H16, 32 egzemplarze) i zostały wyprodukowane w latach 80. Pierwsza z tych wersji przenosi sześć pocisków Raduga Ch-55 (AS-15A) w komorze bombowej, a druga jest ponadto przystosowana do przenoszenia dalszych dziesięciu pocisków umieszczonych na zewnątrz kadłuba (lot z taką konfiguracją znacznie jednak pomniejsza zasięg samolotu). Ogółem 72 egzemplarze mogą przenieść 704 pociski, każdy z jedną głowicą jądrową, co stanowi obecnie (2007) około 20% rosyjskich strategicznych głowic jądrowych. W najbliższych latach wraz z wycofywaniem starszych systemów rakiet balistycznych ze służby odsetek ten będzie najprawdopodobniej wzrastać. Samolot ma pozostać w służbie co najmniej do 2015. Tak długą służbę zawdzięcza udanej i podatnej na modernizacje konstrukcji, jak również temu że wznowienie produkcji nowoczesnych bombowców Tu-160 byłoby zbyt drogie. Bombowce Tu-95 bazują obecnie na dwóch lotniskach: Engels (Obwód saratowski) i Ukrainka (Kraj Chabarowski).
Specjalnie zmodyfikowany Tu-95 (Tu-95V) został użyty do zrzucenia największej bomby wodorowej w historii

Dane podstawowe
Państwo ZSRR
Producent Tupolew
Typ Samolot bombowy
Konstrukcja dolnopłat o konstrukcji metalowej
Załoga 7 (2 pilotów, nawigator, 4 operatorów uzbrojenia)
Historia
Data oblotu 12 listopad 1952
Lata produkcji 1952-2007
Wycofanie ze służby lata do dziś
Dane techniczne
Napęd cztery turbośmigłowe Ku?niecow NK 12
Moc 4 x 11 000 kW
Wymiary
Rozpiętość 51 m
Długość 55 m
Wysokość 16,5 m
Masa
Własna 80 000 kg
Startowa 170 000 kg
Osiągi
Prędkość maksymalna 925 km/h
Pułap 13 500 m
Zasięg 13 000 km
Uzbrojenie
15 000 kg bomb i pocisków kierowanych, jedno lub dwa działka pokładowe AM-23 w ogonie samolotu kierowane zdalnie ze stanowiska operatora uzbrojenia
Użytkownicy
Indie, Rosja, Ukraina