Powstanie
W 1928 r. do uzbrojenia Wojska Polskiego trafił samochód pancerny wz. 28. Był produkowany w Centralnych Warsztatach Samochodowych, gdzie zamówiono ok. 140 maszyn, z których ostatecznie zmontowano 90 i dodatkowo 30 sztuk wersji niestandardowych.
Samochody pancerne wz. 28 były bardzo podobne do wz.34. Różniły się właściwie tylko układem jezdnym. Na zdjęciu z prawej- wz. 28 z armatą i podwoziem starego typu podczas jazdy terenowej.



W pojeździe wykorzystano półgąsienicowe podwozie Citroën-Kegresse P.10, które, jak się okazało, nie spełniło zamierzeń dowództwa - pojazd nie miał oczekiwanych właściwości terenowych, a zastosowany układ jezdny spowalniał maszynę, na dodatek ujawniło się sporo usterek technicznych. Dlatego w 1933 r. zaczęto wymieniać podwozie półgąsienicowe na kołowe. Do końca 1934 przebudowano w taki sposób 11 samochodów pancernych, którym nadano oznaczenie wz. 34. Do końca 1937 przebudowano wszystkie istniejące jednostki w liczbie 90 w trzech wersjach: wz. 34 (30 sztuk), wz. 34-I (24 sztuki) i wz. 34-II (36 sztuk). Oznacza to, że w momencie wybuchu wojny wz. 28 nie znajdował się na uzbrojeniu wojska polskiego.

Różnice między pojazdami
Istniały trzy podstawowe wersje pojazdu, które posiadały następujące różnice:
Wz. 34: silnik Citroën B-14; skrzynia biegów – 6 przełożeń w przód i 2 w tył,
Wz. 34-I: silnik FIAT 108; skrzynia biegów – 4 przełożenia w przód i jedno w tył,
Wz. 34-II: silnik FIAT 108-III; skrzynia biegów – 4 przełożenia w przód i jedno w tył.
Oprócz tego wersje te różniły się mostem tylnym (wz. 34 i 34-I most z FIATA-614, a wz. 34-II z FIATA-618), instalacjami elektrycznymi i hamulcami (najnowocześniejsze we wz. 34-II) i w małym stopniu wymiarami.



Samochód pancerny wz. 34 zrekonstruowany.

Różnice widać było także w poszczególnych egzemplarzach pojazdów. Różniły się: uzbrojeniem (1/3 pojazdów wyposażono w armaty Puteaux S.A. 1918 kal. 37 mm, które zwykle otrzymywali dowódcy pododdziałów, reszta w ckm wz. 25 kal. 7.92 mm), jarzmami broni (prostokątne lub okrągłe), tylną ścianą (ustawiona prostopadle lub skośnie), oknem lub dwoma mniejszymi okienkami przed kierowcą, pancerzem bocznym składającym się z dwóch lub (rzadziej) jednej płyty pancernej.



Samochód pancerny wz.34. na pierwszym planie, prezentowany pod pałacem prezydenckim.

Wykorzystanie
W momencie wybuchu wojny opisywane pojazdy znajdowały się na wyposażeniu większości dywizjonów pancernych (21, 31, 32, 33, 51, 61, 62, 71, 81 i 91). W każdym znajdował się szwadron samochodów pancernych wz. 34, czyli 8 pojazdów, w tym jeden dowódcy. Dodatkowo ok. 10 nie zmobilizowanych maszyn trafiło do oddziałów improwizowanych.
W toku walk okazało się, że wz. 34 to pojazd przestarzały i nie nadający się do użytku na nowoczesnym polu walki. Inną wadą pojazdu było to, że nadawał się właściwie jedynie do poruszania się po drodze. Mimo że z wymienionych powodów wz. 34 nadawał się tylko do rozpoznania, to ze względu na brak innych środków używano go także do wsparcia. Ten typ wozu bojowego poniósł w kampanii wrześniowej wygórowane straty, zarówno z powodu przestarzałej konstrukcji i dużych strat zadawanych przez nieprzyjaciela, jak również przez braki benzyny i niemożność naprawy uszkodzonych samochodów. Ostatecznie w połowie września większość pojazdów była już zniszczona lub dostała się w ręce Niemców. Żadnego pojazdu nie udało się ewakuować za granicę. Zdobyczne samochody były następnie używane przez milicję niemiecką i oddziały antypartyzanckie. Niestety do dziś nie zachował się ani jeden egzemplarz tego pojazdu.



Wz.34 zdobyte i używane przez Wermacht. Prawdopodobnie Niemcy zdobyli dużą liczbę tych pojazdów.

Podsumowanie
Samochód pancerny wz. 34 był jednym z podstawowych typów pojazdów pancernych (rozpoznawczych) używanych we wrześniu 1939 przez polską armię. Była to konstrukcja przestarzała, której kadłub był opracowany już w 1928 r., lecz mimo to miała na swoim koncie kilka/kilkanaście zniszczonych pojazdów przeciwnika i kilka udanych akcji. Przykładowo, 7 września szwadron samochodów pancernych z 61 dywizjonu pancernego zaskakującym atakiem na wieś Panaszew, niedaleko Poddębic na zachód od Łodzi i znajdujący się tam sztab niemieckiej dywizji zadał mu niemałe straty.

Dane techniczne
Typ - Lekki samochód pancerny
Załoga - 2 osoby
Uzbrojenie - armata Puteaux S.A. 1918 L/21 kal. 37 mm lub ckm wz.25 kal. 7,92 mm umieszczone w obrotowej ośmiościennej wieży,
Pancerz - blachy skośne 6 mm, blachy prostopadłe 8 mm, dno nieopacerzone
Napęd:
wz. 34 - silnik gaźnikowy Citroën B-14, 4-cylindrowy, 4-suwowy, chłodzony cieczą, pojemność skokowa 1477cm³, moc 20 KM (14,7 kW), 2100 obr./min.,
wz. 34-I - silnik dolnozaworowy FIAT 108, 4-cylinrowy, 4-suwowy, chłodzony cieczą, pojemność skokowa 995cm³, moc 20 KM (14,7kW), 3000 obr./min.,
wz.34-II - FIAT 108-III, moc 24KM (17,7kW), 3600 obr./min., pozostałe cechy jak FIAT 108.
Masa - 2100-2200 kg,
Prędkość maksymalna - 55km/h (wz. 34-II - 50 km/h)
Zużycie paliwa - ok. 22 l/100km na drodze; 40 l/100km w terenie,

Wymiary (wszystkie dane dotyczą wz.34):
Długość – 3620 mm
Szerokość - 1910 mm
Wysokość - 2220 mm
Prześwit - 250 mm

Źródła:
Jońca A., Szubański R., Tarczyński J. 1990. Wrzesień 1939. Pojazdy wojska polskiego. Barwa i broń. Wydawnictwa Komunikacji i Łączności
Zasieczny A. 2006. Broń Wojska Polskiego 1939-1945. Wojska Lądowe. Oficyna Wydawnicza Alma-Press, Warszawa.
Internet



autor opracowania: Michał Wuczyński
Sieniawka
muchamichu@interia.pl