Wybudowany w latach 1856 – 1869 Kanał Sueski był od 1875 r. pod całkowitą kontrolą brytyjską. Pozwoliło im to utworzyć w strefie kanału posterunki i bazy wojskowe. W 1888 r. w Stambule podpisano międzynarodową konwencję o wolności żeglugi po Kanale Sueskim, uznającą kanał za strefę neutralną pozostającą jednak pod kontrolą brytyjską. Po proklamowaniu niepodległości Egiptu w 1922 r. status ten nie uległ zmianie, a zawarta w 1936 r. egipsko-brytyjska umowa gwarantowała Wielkiej Brytanii prawo do utrzymania baz wojskowych w jego strefie oraz bazy morskiej w Aleksandrii. Było to niezwykle ważne dla Brytyjczyków, gdyż droga przez kanał była najkrótszą z wysp brytyjskich do Indii i roponośnych obszarów na Bliskim Wschodzie. W 1949 r., po przegranej pierwszej wojnie izraelsko-egipskiej (toczonej w latach 1948 – 1949), Egipt zamknął Kanał Sueski dla żeglugi izraelskiej oraz zablokował rejon Zatoki Akaba. Posunięcie to było jawnym pogwałceniem konwencji ze Stambułu, ale Egipcjanie usprawiedliwiali decyzję stanem wojny z Izraelem. Ci ostatni oskarżyli Egipt o złamanie warunków zawieszenia broni, nie podejmując jednak żadnych działań zmierzających przerwać morską blokadę.
W sierpniu 1951 r. brytyjski minister spraw zagranicznych Anthony Eden udzielił Egiptowi pełnych praw do decydowania o sueskim kanale, co było równoznaczne z pozwoleniem na decydowanie o przepuszczaniu lub blokowaniu izraelskich statków zamierzających przepłynąć przez Kanał Sueski. Problem spotkał się z reakcją ze strony Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych, która 1 września 1951 przyjęła rezolucję wzywającą Egipt do otwarcia Kanału Sueskiego dla wszystkich statków i towarów.
Tymczasem sytuacja w samym Egipcie była coraz bardziej skomplikowana. Korupcja dworu i związanej z nim administracji, poważne wpływy brytyjskie, słabość istniejącego systemu społeczno-politycznego, spadek znaczenia najsilniejszej dotąd partii Wafd, pogarszająca się sytuacja gospodarcza, przegrana wojna z Izraelem, która zdawała się niweczyć aspiracje Egiptu do przywódczej roli w tym rejonie świata oraz wzmagające się antyrządowe nastroje w społeczeństwie i radykalizacja ruchu narodowego sprawiły, że coraz większe wpływy zaczęła zdobywać ortodoksyjna panislamska organizacja Bractwo Muzułmańskie ze swymi skrajnie nacjonalistycznymi hasłami i fanatyzmem religijnym oraz terrorystycznymi metodami działania. Sytuacja w kraju skłoniła parlament do zatwierdzenia w październiku 1951 r. dekretów anulujących dotychczasowy układ z Wielką Brytanią z 1936 roku. Doprowadziło to do wybuchu zbrojnych utarczek między Egipcjanami i siłami brytyjskimi w strefie kanału oraz dało początek silnemu wrzeniu wewnętrznemu w całym kraju. Rozszerzenia się zamieszek nie powstrzymało ani wprowadzenie przez króla Faruka stanu wyjątkowego, ani kilkakrotne zmiany rządu.
W tej sytuacji 23 lipca 1952 doszło do zamachu stanu i przejęcia władzy przez nacjonalistyczną organizację wojskową Wolnych Oficerów pod kierownictwem generała Muhammada Nadżiba i pułkownika Gamala Abd-el Nasera. Na czele państwa, w którym po roku ostatecznie zniesiono monarchię, stanął gen. Nadżib. Rychło jednak rozpoczęła się walka o władzę pomiędzy nim a znacznie bardziej radykalnym Naserem i w 1954 r. ten ostatni przejął całkowicie rządy w kraju. Nowy rząd prowadził agresywną politykę antyizraelską, wspierając m.in. rajdy fedainów, czyli palestyńskich partyzantów na Izrael, na co armia izraelska odpowiadała rajdami niszczącymi arabskie obozy szkoleniowe w Strefie Gazy. Dalszą konsekwencją działań było zatrzymanie 24 grudnia 1953 u wejścia do Kanału Sueskiego norweskiego statku płynącego z ładunkiem dla Izraela. Na międzynarodowe protesty Egipt ponownie odpowiedział, że jest w stanie wojny z Izraelem. Natomiast we wrześniu 1954 izraelski statek próbujący przepłynąć przez kanał został zatrzymany, a cała jego załoga aresztowana. Egipską politykę zagraniczną zdominowało dążenie do ostatecznego rozwiązania kwestii wojsk brytyjskich w Egipcie. Podpisany w 1954 r. układ zakładał stopniową ich ewakuację z rejonu Kanału Sueskiego. Ponadto ideą Gamala Abd-el Nasera było uczynienie z Egiptu centrum świata arabskiego i zdobycie w nim przewodnictwa. Populistyczna dyktatura Nasera już w połowie lat pięćdziesiątych zaczęła wywierać doniosły wpływ na stosunki międzynarodowe na Bliskim Wschodzie, a także na politykę wewnętrzną kilku krajów arabskich. Wysuwano przy tym akcenty antyzachodnie przedstawiane przez propagandę jako walka z kolonializmem i imperializmem. W rezultacie już w 1955 r. Naser rozpoczął montowanie koalicji państw arabskich, której głównym celem było unicestwienie Izraela. W tymże roku Egipt zawarł porozumienia wojskowe z Arabią Suadyjską i Syrią, umocnione rok później trójstronnym paktem Egiptu, Arabii Saudyjskiej i Jemenu oraz paktem o jednolitym dowództwie wojskowym graniczących z Izraelem państw, który to przewidywał powierzenie głównego dowództwa właśnie Egiptowi. Bezpośrednią przyczyną powstanie kryzysu sueskiego była nacjonalizacja Międzynarodowego Towarzystwa Kanału Sueskiego przeprowadzona przez Egipt dla sfinansowania budowy wielkiej tamy w Asuanie. Początkowo inwestycja miała powstać w oparciu o kredyty zachodnie, których jednak nie przyznano z uwagi na przesunięcie się Egiptu do radzieckiej strefy wpływów. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, a w ślad za nim Czechosłowacja (umowa z września 1955), skierowały ogromne dostawy sprzętu bojowego do Egiptu, rozszerzeniu uległa również współpraca ekonomiczna pomiędzy tymi krajami. W ten sposób Egipt bardzo szybko zdobywał przewagę wojskową nad Izraelem.
Na przełomie czerwca i lipca 1956 ostatnie brytyjskie oddziały wojskowe opuściły strefę Kanału Sueskiego, a 26 lipca 1956 prezydent Egiptu ogłosił nacjonalizację kanału. Gamal Abd-el Naser zaplanował, że wysokie opłaty za korzystanie z sueskiego kanału pomogą Egiptowi zebrać brakujące fundusze na budowę tamy asuańskiej. Jednak akt nacjonalizacji spotkał się z głośnymi protestami na arenie międzynarodowej, a zwłaszcza we Francji i Wielkiej Brytanii, głównych akcjonariuszy Międzynarodowego Towarzystwa Kanału Sueskiego.
1 sierpnia 1956 odbyło się w Londynie pierwsze spotkanie przedstawicieli Stanów Zjednoczonych Ameryki, Wielkiej Brytanii i Francji. Wkrótce po tym spotkaniu zawarto porozumienie brytyjsko-francuskie w sprawie interwencji zbrojnej w Egipcie, która miała nastąpić jeszcze w 1956 roku we współpracy z Izraelem. Dokument ten podpisali brytyjski premier Anthony Eden i minister spraw zagranicznych Francji Guy Mollet. Na przełomie sierpnia i września 1956 sztabowcy wojskowi Izraela, Francji i Wielkiej Brytanii zaczęli opracowywać plany wspólnej operacji, natomiast w dniach 22-24 października 1956 w miejscowości Sevres pod Paryżem odbyła się tajna narada przedstawicieli rządu Izraela, Francji i Wielkiej Brytanii. Zaplanowano, że Izrael dokona inwazji na Półwysep Synaj, zaś Francja i Wielka Brytania wystąpią jako „rozjemcy” i wkroczą do Egiptu aby rozdzielić walczące strony, przejmując przy okazji kontrolę nad Kanałem Sueskim. Izrael przeznaczył do inwazji na Półwysep Synaj 45 000 żołnierzy, a do obrony izraelskich granic przed ewentualną agresją Libanu, Syrii i Jordanii pozostawiono 130 000 żołnierzy. Dowódcą sztabu głównego był generał Mosze Dajan, który osobiście dowodził działaniami wojsk na Półwyspie Synaj. Wielka Brytania i Francja rozlokowały trzon swoich sił uderzeniowych w rejonie Malty i Cypru. W dwóch bazach sił powietrznych rozlokowano liczne samoloty bojowe, a wokół wspomnianych wysp zgromadzono lotniskowce. Ogółem Brytyjczycy dysponowali w rejonie konfliktu 45 000 ludzi, a Francuzi 34 000 żołnierzy. Armia egipska pod dowództwem Gamal Abd-el Nasera liczyła 300 000 ludzi, jednak w rejonie bezpośrednich walk znalazło się 70 000 żołnierzy. Dodatkowo 25 października 1956 Egipt, Jordania i Syria powołały wspólne dowództwo wojskowe, ale na froncie jordańskim i syryjskim nie rozpoczęto żadnych większych działań wojskowych, w skutek czego Egipt musiał sam stawić czoła trzem agresorom. 29 października 1956 o godzinie 17:00 Izrael rozpoczął operację „Kadesz”, której głównymi celami było zdobycie Strefy Gazy i usunięcie z jej terenu baz fedainów, zdobycie głównych baz egipskich sił zbrojnych na Synaju (Al-Arisz i Abu Ageil) oraz zdobycie Szarm el-Szejk, dzięki czemu Izrael odzyskałby kontakt z Morzem Czerwonym, a co za tym idzie umożliwiłoby rozwój kontaktów handlowych poprzez Ocean Indyjski.
W przeciągu dwóch pierwszych dni wojskom izraelskim udało się zająć Strefę Gazy, bazę wojskową w Al-Arisz oraz strategicznie położoną przełęcz Mitla. 30 października 1956 Francja i Wielka Brytania wystosowały ultimatum, w którym zażądały od Izraela i Egiptu wstrzymania walk i wycofania wszystkich wojsk na odległość 10 km od obu brzegów Kanału Sueskiego. Egipt odrzucił ultimatum, natomiast Izrael wyraził gotowość przyjęcia ultimatum, co oznaczało rozpoczęcie operacji przesunięcia izraelskich sił na odległość 10 km od kanału.
Tego samego dnia Egipt wezwał Syrię i Jordanię aby uderzyły na Izrael. To właśnie w obawie przed możliwością rozpoczęcia wojny na frontach izraelsko-syryjskim i izraelsko-jordańskim, izraelska armia nie rozpoczynała głównego natarcia na Synaju. Jednak już dzień później, 31 października, dowództwo izraelskiej armii nie dostrzegając żadnych ruchów wojsk syryjskich i jordańskich, rozpoczęło generalne natarcie na Synaju przy użyciu całości sił uderzeniowych. Główne natarcie skierowało się na przedpola Abu Ageila, którą po ciężkich walkach zdobyto 1 listopada. 2 listopada izraelskie oddziały dotarły w pobliże Kanału Sueskiego, zatrzymując się w odległości 10 km od jego wschodniego brzegu. Jednak Izraelczycy prowadzili dalsze działania wojenne na południu Synaju, kończąc je 5 listopada zdobyciem miasta Szarm el-Szejk. Wcześniej, bo 30 października po wystosowaniu ultimatum, Francja i Wielka Brytania przegrupowały swoje morskie siły uderzeniowe z rejonu wysp Malta i Cypr w pobliże Egiptu. Wieczorem 31 października brytyjskie i francuskie samoloty startujące z pokładów lotniskowców rozpoczęły bombardowanie egipskich obiektów wojskowych. Tymczasem Stany Zjednoczone Ameryki nie były zainteresowane dalszym trwaniem konfliktu na Bliskim Wschodzie, gdyż mogło to grozić eskalacją konfliktu na cały region. Dodatkowo administracja prezydenta Dwight Eisenhowera została zaskoczona powstaniem węgierskim i radziecką interwencją zbrojną na Węgrzech. Eisenhower obawiał się, że Naser może oficjalnie zwrócić się do Związku Radzieckiego z prośbą o pomoc wojskową, co mogłoby doprowadzić do dalszego wzrostu napięcia z Blokiem Wschodnim i spowodować bezpośredni konflikt wojskowy między Zachodem a ZSRR. Dlatego prezydent USA wezwał Radę Bezpieczeństwa ONZ do wymuszenia zawieszenia broni w Egipcie. Jednak Wielka Brytania i Francja, jako stali członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ zawetowali projekt rezolucji.



Wówczas Stany Zjednoczone zaapelowały do Zgromadzenia Ogólnego ONZ proponując przyjęcie rezolucji wzywającej do zawieszenia broni, wycofania wojsk i otwarcia Kanału Sueskiego dla powszechnej żeglugi. Zgromadzenie Ogólne zwołało nadzwyczajne posiedzenie i 2 listopada przyjęło rezolucję. W tej nowej sytuacji Izrael, na prośbę Francji i Wielkiej Brytanii, poprosił Zgromadzenie Ogólne ONZ o sprecyzowanie treści rezolucji. Było to granie na czas, z którego korzystały europejskie mocarstwa przygotowujące swoje siły inwazyjne do lądowania w Egipcie.
5 listopada rozpoczęła się operacja ”Muszkieter”, czyli desant 30 000 wojsk brytyjskich i francuskich, które po dwóch dniach walk opanowały 20-kilometrową strefę Kanału Sueskiego. Zdesperowany Naser nakazał wówczas zatopienie 40 statków w sueskim kanale, blokując żeglugę na nim do 1957 r.
Jednak już 7 listopada wszystkie działania wojenne zostały wstrzymane. Stało się to w skutek presji USA, które zagroziły Wielkiej Brytanii sprzedażą amerykańskiej rezerwy funta szterlinga, co skutkowałoby załamaniem się brytyjskiej waluty. Dodatkowo Arabia Saudyjska ogłosiła embargo na dostawy ropy naftowej do Wielkiej Brytanii i Francji, a Stany Zjednoczone Ameryki odmówiły uzupełnienia braków w dostawach paliwa do czasu szybkiego wycofania wojsk brytyjskich i francuskich z Egiptu.
Pod względem militarnym, strategicznym i taktycznym wojna okazała się sukcesem Izraela, Wielkiej Brytanii i Francji. Izraelska armia kosztem 197 zabitych, 899 rannych i 4 wziętych do niewoli zniszczyła wszystkie bazy fedainów w Strefie Gazy i na Synaju oraz trzon egipskiej armii, uniemożliwiając Egiptowi przeprowadzenie w najbliższym czasie jakiejkolwiek agresji na Izrael. Ponadto odblokowana została dla izraelskiej żeglugi morskiej Zatoka Akaba i port w Eljacie.
Brytyjczycy stracili 56 zabitych i 91 rannych, natomiast straty francuskie to 10 zabitych i 43 rannych.
Straty po stronie Egiptu to 650 zabitych, 2 900 rannych i 2 000 wziętych do niewoli. Efekty polityczne konfliktu dla Francji i Wielkiej Brytanii okazały się wysoce negatywne, gdyż zrujnował ich międzynarodowy prestiż. Groźba kryzysu gospodarczego spowodowała upadek rządu brytyjskiego premiera Anthony Edena. Nowy rząd Harolda MacMillana wycofał siły wojskowe z Egiptu w marcu 1957. Francuzi wycofali swoje wojska kilka tygodni wcześniej.
Konflikt wykazał, że Wielka Brytania nie może już praktycznie prowadzić całkowicie samodzielnej polityki zagranicznej, gdyż w każdym poważnym konflikcie międzynarodowym decydującą rolę odgrywają relacje między supermocarstwami, tj. Stanami Zjednoczonymi Ameryki i Związkiem Radzieckim.
Natomiast Francja uświadomiła sobie, że nie można opierać swojej polityki na zbyt ścisłym aliansie z USA, gdyż interesy obu państw są często sprzeczne. Spostrzeżenie to na długo określiło politykę zagraniczną Francji.
Naser, mimo militarnej klęski w tym konflikcie, stał się rodzajem arabskiego bohatera. Wokół niego zaczął się krystalizować ruch panarabski, postulujący wyzwolenie wszystkich krajów arabskich spod kontroli Zachodu. Egipt ponownie przejął kontrolę nad Kanałem Sueskim, a Izrael zgodnie z rezolucją ONZ opuścił na wiosnę 1957 Synaj i Strefę Gazy, które przeszły pod tymczasową kontrolę Doraźnych Sił Zbrojnych ONZ na Bliskim Wschodzie (UNEF).

autor: Łukasz Kisielica